Artistėt Kapėrcejnė Kufirin nė Internet

Derisa pėrpjekjet pėr tė ndėrtuar ura artistike ndėrmjet Kosovės dhe Serbisė mbeten peng i tensioneve politike, teknologjia e re po ofron zgjidhje.

Kur Patriotic Hypermarket - drama qė synonte tė sillte shqiptarėt e serbėt sė bashku - ishte shfaqur nė Beograd, njė njėsi policore duhej ēuar atje pėr tė siguruar aktorėt.

Kjo shfaqje nuk ėshtė dhėnė nė Prishtinė asnjėherė. Pavarėsisht premtimeve pėr tė bėrė njė gjė tė tillė, Teatri Kombėtar i Kosovės si duket ka nevojė pėr kohė.

Shfaqja ėshtė pjesė e njė numri tė produksioneve ndėr-kufitare qė janė penguar nga tensioni i vazhdueshėm ndėrmjet Kosovės dhe Serbisė, e cila vazhdon ta trajtojė Kosovėn si provincė tė saj.

Por, njė brez i ri i artistėve po anashkalon nacionalistėt e tė dyja anėve tė kufirit duke pėrdorur Internetin - duke u mbledhur nė Skype ose shkėmbyer ekspozitat nė Facebook.

Hija e politikės

Trembėdhjetė vjet pasi pėrfundoi lufta e Kosovės, artistėt kosovarė dhe serbė janė duke bėrė hapa tė vogėl drejt bashkėpunimit me njėri tjetrin me ndihmėn e organizatave tė huaja.

Por kėto aktivitete vazhdojnė tė jenė tė brishta. Njė ekspozitė nė vitin 2008, “Exception: The Contemporary Art Scene of Prishtina”, ishte ndaluar tė hapej nė Beograd pasi qė Shoqata Serbe e Artistėve dhe organizata ultra-nacionaliste Obraz protestuan.

Inati serb u zgjua pasi qė nė njė nga faqet e katalogut tė ekspozitės ishte i shfaqur komandanti i UĒK-sė Adem Jashari.

Alban Muja, pjesėmarrės nė kėtė ekspozitė, thotė qė nuk ka pasur ndonjė bashkėpunim serioz me artistėt serbė qė nga atėherė.

“Ky bashkėpunim nuk ėshtė pėrshėndetur shpesh nga pjesa tjetėr e tė ashtuquajturve artistė apo pjesa tjetėr e shoqėrisė, sidomos nė Serbi”, thotė ai.

“Por ka pasur shpesh kritika edhe tek ne, por jo nga ndonjė zė serioz a profesional”.

Organizatorėt e Patriotic Hypermarket, Kulturanova nga Beogradi dhe Qendra Multimedia nga Prishtina, nuk e dinė pse Teatri Kombėtar i Kosovės ka pėrēmuar pėrpjekjet pėr tė vėnė nė skenė kėtė shfaqje.

Pasi qė kishin kontaktuar teatrin vitin e kaluar, atyre u ishte konfirmuar qė shfaqja do tė jepej pėr Nėntor dhe Dhjetor por premtimi nuk ėshtė mbajtur. 

Milan Vracar, Drejtor i Kulturanovas, thotė se shfaqja nuk do t’a arrijė qėllimin e saj nėse nuk shfaqet edhe nė Prishtinė.

“Mendoj se kjo ėshtė shumė domethėnėse edhe pėr publikun e Prishtinės,” thotė ai.

"Shfaqja nuk do t’a arrijė qėllimin e saj nėse nuk shfaqet edhe nė Prishtinė" Milan Vracar

Patriotic Hypermarket ėshtė pjesė e projektit multidiciplinar “Pamje nga Dritarja Ime” qė merret me rrėfimet personale nga Serbia dhe Kosova.

Si pjesė e tij, 40 serbė dhe shqiptarė tė Kosovės ishin intervistuar dhe kishin rrėfyer kujtimet e tyre rreth luftės sė Kosovės, pritjet e tyre pėr tė ardhmen dhe mundėsive tė pajtimit.    

Kėtė material, Milena Bogavac, dramaturge nga Beogradi, dhe Jeton Neziraj, dramaturg nga Prishtina, bashkėpunuan pėr tė shkruar dokumentarin. Dino Mustafic, regjisor nga Sarajeva, punoi me aktorėt nga Beogradi, Prishtina, Shkupi e Tirana.

Neziraj thotė qė kultura vazhdon tė mbetet peng i politikės. “Grupet e frustruara tė horrave nacionalistė pėrmes targetimit tė iniciativave kulturore tė kėsaj natyre synojnė tė mbushin bateritė e tyre tė ndryshkura patriotike”, thotė ai.

Por, Shasivar Haxhijaj, kėshilltar politik i Ministrit tė Kulturės, Memli Krasniqi thotė se kjo ēėshtje ėshtė mė e komplikuar.

Ai thotė se kjo ministri nuk bashkėpunon institucionalisht direkt me Serbisė. “Pėrderisa nuk njihemi si shtete mes vete atėherė edhe kėto forma tė bashkėpunimit nuk mund tė ndodhin”, thotė ai. 

“Pėrderisa nuk njihemi si shtete mes vete atėherė edhe kėto forma tė bashkėpunimit nuk mund tė ndodhin” Shasivar Haxhijaj

Hypermnesia, njė shfaqje e bazuar nė tregimet personale tė tetė aktorėve tė lindur nė ish-Jugosllavi, gjithashtu ėshtė ballafaquar me probleme kur ishte planifikuar tė vinte nė Prishtinė.

Vetėm pas intervenimit tė nivelit ministror, Teatri Kombėtar u pajtua ta shfaqte. Nė mesin e aktorėve ishte edhe Alban Ukaj i cili flet serbisht dhe shqip gjatė lojės sė tij nė kėtė shfaqje.

Burime nga Teatri, tė cilėt kėrkuan tė mbesin anonime, na thanė qė Teatri Kombėtar nuk donte tė sillte kėtė shfaqje nė Prishtinė, derisa Petrit Selimi, Zėvendėsministri i Ministrisė sė Jashtme, intervenoi.

Selimi e konfirmoi qė kishte intervenuar pėr Hartefact, producentėt e Hypermnesia-s. “Po, i kam ndihmuar Hartefact tė vijnė nė Prishtinė”, tha ai.

Milan Vracar, drejtor i NovaKultura, e cila ka prodhuar Patriotic Hypermarket, e vlerėson kėtė veprim.

Nė pėrgjithėsi nuk ėshtė mirė kur politika intervenon nė kulturė, por nė kėtė rast, bazuar nė atė ēka kam dėgjuar, ishte e domosdoshme.

“Ėshtė mirė qė kjo shfaqje, ėshtė shfaqur nė Prishtinė, pasi qė pa njė veprim tė atillė, nuk do tė mund tė shfaqej”.

Nga Face the Reflection. Foto: Berin Hasi

Burbuqe Berisha, drejtoreshė e Teatrit insiston qė nuk ka prapavijė politike ose nacionaliste se pėrse Patriotic Hypermarket nuk ėshtė shfaqur ende.

“Patriotic Hypermarket do tė shfaqet kur tė kemi ditė tė lira nė program tė teatrit, tha ajo.
“Nuk ka arsye tė tjera prapa kėsaj [vonese]”, tha ajo.”Nuk e di si mund tė mendoni nė kėtė mėnyrė, thjesht kemi pasur shfaqje tė tjera nė program.”

Fuqia e artit

Producenti i shfaqjes Hypermnesia, Andrej Nosov, thotė se arti ėshtė i domosdoshėm pėr tė rindėrtuar bashkėpunimin regjional.

“Shpesh, shumė njerėz e pėrjashtojnė artin dhe fuqinė e tij”, thotė ai. “Harrojnė qė shumė rrallė epokat mbahen mend sipas politikanėve, mė shumė mbahen mend sipas artistėve - sidomos ato epoka tė cilat kanė qenė turbulente”.

“Arti ka fuqi tė madhe tė themelojė komunikim, tė zgjerojė kufijtė dhe tė krijojė hapėsirė tė lirė pėr mendim, nė ēdo nivel”, shton ai.
 
Por me tensionimet aktuale ndėrmjet Kosovės dhe Serbisė, shkėmbimet ndėrkulturore vazhdojnė tė heqin.

Njė OJQ nga Kosova, qė udhėheq programet kulturore ndėrmjet Kosovės dhe Serbisė, na tha se ka anuluar njė udhėtim pėr nė Beograd pas arrestimeve tė fundit.

“Kishim planifikuar tė vizitojmė me njė grup tė shqiptarėve Beogradin, por e anuluam pas arrestimeve tė fundit”, na tha zyrtari i kėsaj OJQ-je.

Rrjetet sociale

Pėrderisa komunikimi direkt vazhdon tė jetė problematik, artistėt gjejnė mėnyra tė tjera pėr t’i ikur kėsaj bllokade.

Ana Dragic, menaxhere e projektit “Face the Reflection”, filloi tė pėrdorė Facebookun pėr tė punuar me artistė nga Beogradi e Prishtina.

Ideja i erdhi derisa ishte duke studiuar nė Amerikė dhe u miqėsua me shqiptarė.

Nga Face the Reflection. Foto: Berin Hasi

“Ishte njė paradoks, qė unė duhej ta kaloja oqeanin pėr tė takuar dikė nga njė qytet vetėm 6 orė larg me makinė. Ajo pėrvojė ishte krruciale pėr mua qė tė fillojė kėtė projekt”, thotė ajo.

Artistėt tė pėrfshirė nė kėtė projekt nuk e njihnin njėri-tjetrin. Ata komunikonin vetėm pėrmes fotografive, por jo pėrmes fjalėve.

Pėr Dragic ėshtė i pamundur bashkėpunimi ndėrkulturor ndėrmjet artistėve nga Kosova dhe Serbia pa ndihmėn e organizatave ndėrkombėtare.

“Marrėdhėnia ndėrmjet artit kosovar dhe atij serb ėshtė njė metaforė e brishtė e relacioneve politike - ata kanė nevojė pėr njė negociator”, thotė ajo.

Tė tjerėt po pėrdorin Skype pėr tė kaluar kufijtė. Kėtė gjė e shfrytėzonė rock grupi The Artchitects, tė pėrbėrė nga muzikantė shqiptarė e serbė nga tė dy anėt e qytetit tė ndarė tė Mitrovicės.

Politika dhe ēėshtjet e sigurisė tregojnė se pse ata pėrdorin Skype.

Gitaristi Leart Gara thotė qė mėsuesi i tij nga Mitrovica Rock School, Ruud Brogers, i sugjeroi atyre qė tė formojnė The Artchitects pasi qė i kishte dėgjuar tė performonin individualisht nė vitin 2011.

Problemi ishte qė ata nuk mund tė takoheshin me njėri tjetrin nė Mitrovicė. Ata mund tė takoheshin vetėm njė herė nė Shkup, Maqedoni, pėr tė ushtruar dhe incizuar. Nė ndėrkohė ata ushtrojnė pėrmes Skype dhe Facebook.

”Fakti qė ata duhet tė shkojnė diku tjetėr pėr tė ushtruar i thotė tė gjitha,” thotė Brogers.

The Artchitects ėshtė i formuar nga tre serbė nga pjesa veriore e Mitrovicės dhe dy shqiptarė nga jugu.

Leart Gara dhe Blerta Kosova, dy shqiptarėt, thonė qė e duan muzikėn dhe nuk ua ndien pėr politikė.

“Nė histori, muzika ka ndryshuar politikėn, Jimmy Hendrix, Bob Dylan, Woodstock dhe shumė njerėz dhe ngjarje tė tjera”, thotė Lerati. “Muzika ka luftuar gjithmonė pėr paqe. Qėllimi ynė ėshtė paqja.

“Motivimi ėshtė i madh dhe nuk kemi asnjė problem mes vete, jemi shokė. Problemet politike nuk janė pėr ne. Ne bėjmė art kėshtu qė nuk jemi tė interesuar nė kėto gjėra”, shton Blerta.

“Motivimi ėshtė i madh dhe nuk kemi asnjė problem mes vete, jemi shokė. Problemet politike nuk janė pėr ne" Blerta Kosova

Ndonėse janė formuar rishtazi, ata kanė mė shumė se katėr kėngė origjinale tė inqizuara, kanė performuar dy herė nė Holandė dhe nė Shkup.

Por performimi nė Mitrovicė nuk ėshtė nė plan dhe tre anėtarėt serbė tė grupit refuzuan tė pėrgjigjen nė pyetjet tona, duke thėnė qė ndihen jo rehat kur diēka lidhet me “politikėn”.

Nė njė intervistė tė mėparshme me webfaqen Transitions Online, Filip Milovanovic, bateristi serb nė bend, thoshte qė ai kurrė s’e kishte takuar dikė nga Mitrovica e jugut para se tė shkonte nė Shkup nė shkollėn verore.

“Tė jepet mundėsia tė luash muzikė dhe tė takohesh me njerėz nga jugu”,shton ai.
Nė kėtė pjesė tė qytetit, flamujt e Serbisė valojnė nė secilin qosh tė rrugės. “Nė TV flasin pėr [shqiptarėt] nė njė mėnyrė tjetėr, por kur i takon ata, ėshtė krejt ndryshe”, theksoi ai.